Kiedy na co dzień mówimy o Pradze, mamy często na myśli całą prawobrzeżną Warszawę. Historycznie nazwa Praga wiąże się z terenami obecnej Pragi Północ. Sama nazwa nie pochodzi od prawej strony Wisły, a od słowa prażenie, które dawniej oznaczało wypalanie. Przed wiekami tereny obecnej Pragi pokrywały lasy, które wypalono pod nową osadę. Pierwsza wzmianka o wsi Praga pochodzi z XIV wieku. Na początku XVII wieku, na prośbę Zygmunta III Wazy, osiedlają się tu Bernardyni, którzy budują kościół Matki Bożej Loretańskiej. W 1648 roku Zygmunt IV Waza nadaje Pradze prawa miejskie. W 1791 roku na obradach Sejmu Wielkiego ostatecznie włączono Pragę do Warszawy. W XIX wieku, kiedy Warszawa stała się częścią imperium rosyjskiego, zaczęli tu osiedlać się Rosjanie. Dla nich też wybudowano majestatyczną cerkiew Marii Magdaleny Równej Apostołom. Tutaj też stacjonowały wojska rosyjskie. Do dziś możemy oglądać na Pradze koszary po dawnej armii carskiej. Podczas spaceru praskiego zobaczymy między innymi Kościół Matki Bożej Loretańskiej, który jest najstarszą świątynią na Pradze. Pójdziemy do Muzeum Pragi, gdzie nie tylko zobaczymy wystawę poświęconą historii prawobrzeżnej Warszawy. Muzeum, umieszczone w domu Rothblida, skrywa ślady dawnych mieszkańców – żydowskie malowidła ścienne. Spacerując, przejdziemy przez Bazar Różyckiego, który wciąż jest częścią praskiego folkloru. Wreszcie zobaczymy zabytkową fabrykę wódki, gdzie jeszcze nie tak dawno produkowano słynne trunki.
-
01 KATEDRA ŚW. MICHAŁA ARCHANIOŁA I ŚW. FLORIANA MĘCZENNIKA
Kościół jest katedrą diecezji warszawsko-praskiej. Został wzniesiony na początku XX wieku, ponieważ kościół Matki Bożej Loretańskiej nie mógł już pomieścić rosnącej liczby wiernych. Zaprojektowany przez Józefa Dziekońskiego, nawiązuje do średniowiecznego gotyku i jest przez wielu uznawany za wzór polskiej architektury sakralnej. Charakterystycznymi cechami kościoła są dwie wysokie wieże, które początkowo miały aż 75 metrów wysokości, jednak w latach 30-tych zostały obniżone z powodu pękających ścian pod wpływem ciężaru wież. Naprzeciwko świątyni posadzono dąb papieski, pochodzący z dębu Chrobrego, poświęcony przez papieża Jana Pawła II. Wnętrze bazyliki przyciąga szczególną uwagę – zaraz przy wejściu znajduje się krzyż z ocalałego Szpitala Praskiego. W kościele można także zobaczyć popiersie i relikwiarz z sercem księdza Ignacego Kłopotowskiego, związanym z Pragą.
-
02 KOŚCIÓŁ MATKI BOŻEJ LORETAŃSKIEJ
Kościół jest najstarszą świątynią na Pradze, wzniesioną w XVII wieku za panowania króla Zygmunta III Wazy dla zakonu bernardynów. Początkowo był to skromny drewniany kościółek, ale dopiero syn Zygmunta III, Władysław IV, położył kamień węgielny pod murowaną świątynię w stylu barokowym. Najważniejszym elementem wnętrza jest domek loretański, który nawiązuje do domu, w którym urodziła się Maryja i wychowywał się Jezus Chrystus. Pierwszy taki domek zbudowano w kościele w Loreto we Włoszech, stąd jego nazwa. Choć obecnie nie ma już bernardynów, kościół wciąż przyciąga licznych wiernych warszawskiej Pragi. Mało kto wie, że Matka Boska Loretańska znajduje się w herbie Pragi do dziś.
-
03 CERKIEW MARII MAGDALENY RÓWNEJ APOSTOŁOM
Cerkiew praska powstała w 1867 roku, zbudowana dla rosnącej liczby osiedlającej się tu ludności rosyjskiej. Zaprojektowana w stylu bizantyjsko-ruskim przez Nikołaja Syczewa, stała się miejscem kultu pod wezwaniem św. Marii Magdaleny, której ikonę podarowała caryca Maria Aleksandrowna. Kościół, zbudowany na planie krzyża greckiego, obejmuje dwie kondygnacje. Wnętrze zdobi wspaniały trzyrzędowy ikonostas, przedstawiający Zwiastowanie i czterech Ewangelistów. Szczególną uwagę zwraca dolna część świątyni z kaplicą Męki Pańskiej, gdzie znajduje się kopia cudownego obrazu Matki Bożej Iwierskiej, podarowana przez mnichów z Athos. W świątyni zachowały się również fragmenty mozaiki przedstawiające głowy Jezusa i apostołów, pochodzące z nieistniejącego soboru Aleksandra Newskiego. Warto dodać, że cerkiew nie doznała większych strat podczas II wojny światowej. Obecnie pełni funkcję cerkwi metropolitalnej.
-
04 DWORZEC PETERSBURSKI
Dworzec Petersburski powstał w 1863 roku jako stacja początkowa kolei warszawsko-petersburskiej, która biegła z Warszawy przez Wilno do Petersburga. Zaprojektował go Narcyz Zborzewski, absolwent cesarskiej Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. W 1915 roku gmach został spalony przez wycofujących się Rosjan. W jego miejsce w 1928 roku wzniesiono nowy budynek, przeznaczony na siedzibę Dyrekcji Polskich Kolei Państwowych. Dworzec zmienił nazwę na Warszawa Wileńska, nawiązując do nazwy ulicy, przy której się znajdował, oraz stacji docelowej, którą było Wilno. Monumentalny neoklasycystyczny gmach, zaprojektowany przez Mariana Lalewicza, nawiązywał do architektury rosyjskiej sprzed okresu rewolucji październikowej. Na uwagę zasługuje wejście w stylu doryckiego portyku oraz sale, które odwołują się do Art Deco. Budynek przetrwał wojnę bez zniszczeń.
-
05 MUZEUM PRAGI
Muzeum Pragi znajduje się w dawnym domu Rothblida. Jest to najstarsza murowana kamienica na Pradze, zbudowana w 1819 roku. W muzeum można oglądać liczne miedzioryty, obrazy i fotografie poświęcone historii dzielnicy. Najciekawszą atrakcją dla zwiedzających będą pozostałości po dawnej synagodze umieszczone w oficynie kamienicy. Można tu zobaczyć zachowane polichromie przedstawiające Grobowiec Racheli w Betlejem, fragmenty cyklu zodiakalnego oraz wiernych modlących się przy Ścianie Płaczu w Jerozolimie.
-
06 BAZAR RÓŻYCKIEGO
Bazar Różyckiego powstał pod koniec XIX wieku z inicjatywy żydowskiego przedsiębiorcy Manasa Ryby. Fundatorem przedsięwzięcia był Julian Różycki, znany farmaceuta i filantrop. Bazar powstał na terenie posesji Różyckiego, między ulicami Targową, Ząbkowską i Brzeską. Przy Targowej 56 znajdował się dom Manasa Ryby, skąd zarządzał przedsięwzięciem. W Polsce międzywojennej bazar stał się jednym z czołowych targowisk ówczesnej Warszawy. Warto wspomnieć, że przed wojną handlem na bazarze zajmowali się głównie Żydzi. Po wojnie, mimo upaństwowienia bazaru, wciąż kwitł tu handel prywatny. Bazar Różyckiego przeniknął do świadomości mieszkańców Warszawy jako część tutejszego folkloru. Choć działa tu obecnie mniej stoisk, wciąż można kupić popularne w PRL-u, słynne pyzy i flaki z olejem.
-
07 ULICA BRZESKA
Ulica Brzeska jest jednym z charakterystycznych reliktów dawnej Pragi. Warto nadmienić, że większość zabudowy ulicy Brzeskiej przetrwała wojnę. Najstarszymi budynkami na Brzeskiej są gmach Szkoły Technicznej Kolei Warszawsko-Terespolskiej oraz Szpital Kolei Skarbowych Nadwiślańskich. Na Brzeskiej znajdują się piękne kamienice w stylu eklektyzmu z charakterystycznymi fasadami, które przed wojną należały do Żydów. Wynajmowali oni często w nich mieszkania okolicznym dorożkarzom, kolejarzom i robotnikom. Szczególnie interesująca pod względem architektonicznym jest kamienica Menachema Rotlewiego.
-
08 FABRYKA WÓDKI
Na ulicy Ząbkowskiej możemy podziwiać neogotycki gmach z XIX wieku dawnej fabryki wódki Koneser. Fabryka była wyposażona w nowoczesny sprzęt i należała do pierwszych zelektryfikowanych w Warszawie. Już na początku XX wieku produkowano tu 150 gatunków wódek i likierów. W celu ułatwienia transportu doprowadzono dwie linie torów z bocznicy kolejowej. W Polsce międzywojennej zakład przejęło państwo, co rozpoczęło ich intensywny rozwój. Produkowano wtedy wódki smakowe oraz słynną Wyborową. Z rozwojem fabryki rosła liczba zatrudnionych pracowników, co miało znaczący wpływ na rozwój infrastruktury praskiej. Mimo zniszczeń podczas II wojny światowej część budynków przetrwała. Po wojnie fabrykę przejęły Warszawskie Zakłady Przemysłu Spirytusowego i Drożdżowego "Polmos". Po upadku PRL-u zakłady zaczęły stopniowo popadać w zadłużenie, a ich działalność zakończono w 2007 roku.
-
09 ULICA ZĄBKOWSKA
Ulica Ząbkowska, obok Brzeskiej, to jedna z wizytówek współczesnej Pragi. Wiadomo, że już w XVI wieku była wytyczona tu droga. W XVIII wieku tereny te należały do folwarku Szmula Zbytkowera, a wtedy zaczęło się intensywnie rozwijać osadnictwo. Już w XIX wieku koncentrowali się tu głównie Żydzi, trudniący się handlem. Z tego powodu Ząbkowska bywała nazywana praskimi Nalewkami. Pod koniec XIX wieku ulicę wybrukowano i pociągnięto nią tramwaj elektryczny. Do dziś możemy oglądać tu oryginalny bruk i fragmenty torów. Na rogu Ząbkowskiej i Targowej znajduje się imponująca kamienica Szeina i Tychońskiego z początku XX wieku. Charakterystycznym elementem jest wieżyczka zakończona cynkowaną kopułą ze szpicą. Obecne zwieńczenie jest kopią, a oryginał znajduje się w Muzeum Pragi.
-
10 MYKWA
Mykwa powstała w 1914 roku jako część szerszego kompleksu praskiej gminy starozakonnych. Tuż obok niej znajdowała się synagoga. W mykwie przed wojną znajdował się basen, w którym pobożni Żydzi dokonywali przed Szabasem i świętami rytualnego obmycia. Po wojnie została przebudowana i oddana na potrzeby działalności Centralnego Komitetu Żydów Polskich. We wnętrzu zachowały się elementy dawnego wystroju – posadzki i marmurowe schody. Obecnie mieści się tu Wielokulturowe Liceum Humanistyczne im. Jacka Kuronia.
-
11 RZEŹBA SŁYNNEJ KAPELI PRASKIEJ
Pomysłodawcą pomnika jest arcybiskup Sławoj Leszek Głódź, który postanowił się odwdzięczyć za honorowe obywatelstwo miasta stołecznego Warszawy. Pomnik autorstwa Andrzeja Renesa nawiązuje do kapel podwórkowych grających na Pradze przed wojną. Wykonany z mosiądzu postument przedstawia pięć postaci – skrzypka, akordeonistę, gitarzystę, bandżolistę i bębniarza. Pomnik został odsłonięty w 2006 roku przy akompaniamencie współczesnych zespołów nawiązujących do dawnego folkloru – Kapela Praska i Różyc Orkiestra. Nie zabrakło też kapeli kurpiowskiej z Kadzidła.
-
12 GMACH WYCHOWAWCZY WARSZAWSKIEJ GMINY STAROZAKONNYCH
Neorenesansowy gmach został wzniesiony w latach 1913–1914 według projektu architektów Henryka Stifelmana i Stanisława Weissa, z inicjatywy przewodniczącego Warszawskiej Gminy starozakonnych Michała Bergsona. Przeznaczono go na szkołę ochronkę i przytułek dla żydowskich dzieci. Jedno z pomieszczeń mieściło w owym czasie synagogę przeznaczoną dla nauczycieli i wychowanków. Po wojnie mieścił się tu Wojewódzki Komitet Żydów w Polsce, a w pomieszczeniu po dawnej synagodze znalazł swoją siedzibę Teatr Żydowski im. Estery Racheli Kamińskiej. W 1953 roku stał się siedzibą najdłużej istniejącego w Polsce Teatru lalkowego "Baj". Budynek nie ucierpiał podczas wojny i jest jednym z najlepiej zachowanych zabytków żydowskich w Warszawie. O jego wartości świadczy także neorenesansowy styl, powszechnie stosowany w architekturze żydowskiej. Uwagę zwraca ornamentyka zawierająca elementy roślinne i zwierzęce, co jest typowym zdobieniem synagog.




